تاریخچه فرش دستباف

تاریخچه فرش دستباف

بدون شک، اولین فرش ها یا کفپوش ها در تاریخچه فرش دستباف پوست حیواناتی بودند که شکارچیان ماقبل تاریخ به صورت ابتدایی آنها را دباغی و در غارها، کلبه ها یا چادرهایشان پهن می کردند. حصیر و قالیچه ها بعدها بافته شدند و نمی توان تاریخ دقیقی برای آغاز بافت آنها ذکر کرد.در ادامه به تاریخچه فرش دستباف و هنر قالی بافی یا هنر فرش بافی خواهیم پرداخت.

از آن جایی که الیاف گیاهی و حیوانی، طبیعی بوده و از موادی ساخته شده اند که موجودات ریز ذره بینی قادر به تجزیه آنها هستند، انتظار این که فرش های اولیه توانسته باشند تا عصر حاضر دوام بیاورند، بی فایده است. به هرحال، شواهد و آثاری از فرش در کشفیات باستان شناسی به دست آمده است. آثاری بر روی کوزه های سفالی، نگاره هایی در مورد فرآیندهای مختلف نساجی مانند ریسندگی (تهیه نخ) و بافندگی (تهیه پارچه)، نوشته هایی راجع به آنها، یادداشت هایی در خصوص تجارت فرش و سایر کفپوش ها از این جمله هستند.

تاریخچه فرش دستباف

شواهد نشان میدهند که زمخت ترین کفپوشها حصیرهایی بودند که از نی بافته شده بودند. بیشتر کفپوش های دست ساز از الیاف گیاهی ساخته می شدند. هدف اولیه و اصلی تولید فرش های خاب دار از پشم گوسفند و موی بز، احتمالا شبیه سازی گرما و حتی پوست حیوانات بوده است. این به معنی ایجاد گرما و جلوگیری از انتقال سرما به بدن، به هنگام نشستن یا خوابیدن روی فرش و نیز راحتی و نرمی آنها هنگام استراحت می باشد. گمان می رود درست کردن فرش های خاب دار واقعی در حدود ۶۰۰۰ سال پیش و احتمالا در ایران شروع شده است و تاریخچه فرش دستباف از ایران شروع شد.

حدود ۱۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح، عصر حجر (دوران نوسنگی) در نواحی گرم و حاصل خیز (حاصل خیزتر از حالا) آفریقای شمالی، خاورمیانه، آسیای غربی زودتر از شمال غربی اروپا آغاز شد. کشاورزی و ساختن ابزار با دست گسترش یافت و جوامع بشری ساکن (تمدنها) در این نواحی زودتر از نقاط دیگر شکل گرفتند. چادرنشینها و بیابان گردها، گله های بز و گوسفند خود را بین این جوامع به این طرف و آن طرف میبردند. بعضی از مسافران تاجر شدند و کالاهای ساخته شده، با استعدادهای هنری و فنی مبادله شدند.

کشف ابزارهای ابتدایی و کاردهای فرش بافی در برخی قبرهای عصر مفرغ در ترکمنستان، باعث شده است تا به ضرس قاطع بتوان شروع بافت فرش گره خورده پرزدار را به محدوده ای تاریخی بین ۵۰۰ تا ۱۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح (۲۵۰۰ تا ۳۹۰۰ سال قبل) منتسب نمود. با توجه به تاریخچه فرش دستباف حتی برخی معتقدند ساخت و طرح دقیق چاقوی فرش بافی در عصر مفرغ نشان می دهد که به هیچ وجه اختراع جدیدی نبوده، بلکه ریشه در سنتی بسیار قدیمی تر از آن زمان دارد.

قرنها پس از عصر مفرغ و حدود سه قرن پیش از میلاد مسیح، از به هم پیوستن جاده های متعدد کاروانها، جاده ای نامشخص از چین تا دریای مدیترانه به وجود آمد که به آنام «جاده ابریشم» معروف شد. این شاه راه، مسیری برای تبادل انواع کالاهای مورد نیاز اقوام و ملل مختلف جهان از چین تا اروپا بود. در میان کالاهای تجاری، فرش نیز به عنوان یک کالای مبادله ای به چشم می خورد.

تاریخچه فرش دستباف ایران

قدیمی ترین فرش موجود در جهان، در سال ۱۹۴۹ از یک مقبره در پازیریک، واقع در سیبری جنوبی نزدیک مرز جمهوری مغولستان از زیر خاک درآمد که قدمت آن در حدود ۲۴۰۰ سال تخمین زده شد. این فرش به خاطر این واقعیت محفوظ مانده بود که زیر یخ مدفون شده بود. فرش پازیریک را می توان در موزه هرمیتاژ در شهر سنت پترزبورگ مشاهده کرد. این فرش یک قالی خاب دار با بافت ظریف (حدود ۳۶ گره بر سانتیمتر مربع) است و طرحی ماهرانه با نقوش تکرار شده در وسط و حاشیه ای پرنقش و نگار دارد. عناصر موجود به کار رفته در نقشه این فرش، مثل این که در چند کشور بافته شده باشد، بیانگر این حقیقت است که قالی بافی، هنری است که حداقل از ۲۵۰۰ سال پیش پایه گذاری شده است.

وجوه متنوع قالی پازیریک، تأثیر چندین فرهنگ را بر آن نشان میدهد. اگرچه از «گره ترکی» در آن استفاده شده ولیکن حاشیه های آن مشخصأ ایرانی است. رنگ زمینه، قرمز ترکمنی با مایه های آبی، زرد و سفید است و نقش اسبی که تکرار شده، ویژگی های اسب ایرانی همچون موهای آراسته سوارکار، نحوه پردازش ساز و برگ و دم اسب و نوع نمد زیر زین را دارد.

هنر فرش بافی

در نقش های تکرار شده مرکز این فرش، طرحی از یک گلبرگ آشوری وجود دارد و حاشیه داخلی طرح، گوزنی است که به گوزن زرد خالدار ایرانی معروف است. به این آشفتگیها، باقیمانده ای از ابریشم و طرحی شبیه قو در تکه دوزی روی فرش اضافه میشود که الهام گرفته از طرح های چینی است. نماهای جور واجور و ناهمگن ساختمان و طرح قالی پازیریک این فرضیه را تقویت می کند که قبایل بیابان گرد، هنر فرش بافی را در سرتاسر آسیا پراکنده اند.

علاوه بر آن، در تاریخچه فرش دستباف در برخی نوشته ها آمده است که مقبره کوروش، پادشاه امپراطوری ایران که ۵۲۹ سال قبل از میلاد وفات یافت، به وسیله قالی فرش شده است. همچنین در تاریخچه دفرش دستباف آمده است کشورگشایی اسکندر کبیر که در سه قرن پیش از میلاد صورت گرفت و دامنه آن از شرق تا هند و از غرب تا مصر و سواحل مدیترانه گسترش داشت، باعث شد که دانش و هنر شرقی ها به اروپا راه پیدا کند و تاریخچه فرش دستباف فقط به یک سری مناطق جغرافیای محدود نشود.

هنر فرش بافی

با نفوذ رومیها به آسیا، هنر شرقی ها به سرزمین روم نیز راه پیدا کرد. اما با تسخیر بربرها، هنر قالی بافی در روم از بین رفت. در واقع، در تاریخچه فرش دستباف این شرقی ها بودند که هنر قالی بافی یا هنر فرش بافی را تا ظهور اسلام حفظ کردند و آن را گسترش دادند. در سال ۶۲۲ میلادی مسلمانان استانبول را فتح کردند و بر مصر و شمال آفریقا سلطه یافتند. همچنین در تاریخ فرش دستباف آمده است که با شکست یزدگرد سوم که در سال ۶۵۱ میلادی رخ داد، اعراب به طرحهای غنی قالی دست یافتند. از آن جمله نقشه بسیار جالب «بهار خسروان» که طرحی از یک باغ گل بود. حمله مسلمانان به اسپانیا در سال ۷۱۱ میلادی، باعث شد که هنر قالی بافی یا هنر فرش بافی به اروپا راه یابد و جنگهای صلیبی سبب گسترش این هنر در اروپا شد.

در مقالات دیگر با تاریخچه فرش دستباف بیشتر آشنا شوید:

تاریخچه فرش دستباف در ایران باستان

تاریخچه فرش دستباف در دوران ساسانیان

تاریخچه فرش دستباف بعد از ورود اسلام به ایران

تاریخچه فرش دستباف در دوران ایلخانیان تیموریان ترکمانان

تاریخچه فرش دستباف در دوران صفویه و زندیه

تاریخچه فرش دستباف در دوران قاجاریه

تاریخچه فرش دستباف در دوران پهلوی

تاریخچه فرش دستباف پس از پیروزی انقلاب اسلامی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست