قالی بافی ایران از پایان دوره ی صفویه تا سال ۱۳۰۰ هجری شمسی

سال های پایانی دوره ی صفویه

در سال های پایانی دوره ی صفویه تا ظهور فتنه ی افغان که به انقراض این سلسله منجر می شود توجه چندانی به هنر قالی بافی مبذول نمی شود ولی کم و بیش قالی های نفیسی در این فاصله ی زمانی بافته می شوند که امروزه چندان اثری از آنها در ایران وجود ندارد چه تعدادی از آنها در اثر بی توجهی پوسیده و متلاشی شده و شماری از آنها را نیز افراد و با شرکت های اروپایی که در ایران فعالیت تجاری داشتند از ایران خارج کرده و به موزه ها و ثروتمندان اروپایی فروخته اند .

در فتنه ی افغان آنچه که از این هنر و صنعت باقی مانده بود از بین می رود و در زمان سلسله های افشاریه و زندیه و حتی تا اواخر سلسله ی قارجاریه قالی بافی کماکان بی رونق باقی می ماند.

تنها در پایان عمر این دودمان است که قالی بافی تجدید حیات کرده و به صورت قابل قبولی ادامه پیدا می کند. در این زمان طبقات تازه به دوران رسیده در کشورهای صنعتی اروپا و همچنین ایرانیان مرفه که داشتن قالی و قالیچه را در منازل خود وسیله ی رفاه و اسباب شوکت میدانستند کم کم به خرید قالی و قالیچه متمایل می شوند به این جهت تجارت فرش در بازارهای داخل و خارج رونق گرفت.

در این زمان سیاحان زیادی به ایران آمده و در مراجعت تعدادی فرش به عنوان ره آورد سفر همراه خود می بردند. آنها در سفرنامه های خود اشارات مفصلی به دست بافت های ایرانی و مرغوبیت و دوام آن ها می نمایند که این خود انگیزه ی دیگری است که اروپاییان را به خرید و جمع آوری قالی های ایرانی ترغیب می کند .

در اواخر قرن گذشته تجارت خانه های اروپایی و آمریکایی که در کار تجارت قالی و قالیچه بودند برای تأمین فرش های مورد نیاز بازارهای خود شعباتی در مراکز قالی بافی ایران تأسیس می کنند.

کارگزاران این شرکت ها پشم های رنگ شده را همراه با نقشه های مطلوب خود در اختیار فرش بافان قرار داده و سفارش بافت کالای مورد نظر را با عقد قراردادهایی به آنها می دادند ولی در خاتمه ی جنگ جهانی اول با برچیده شدن شعبات این شرکت ها، تجار و سرمایه داران ایرانی جایگزین آنها شده و اختیار تجارت و صنعت فرش را در دست می گیرند .

 

قالی بافی ایران در دوران معاصر

صنعت و تجارت فرش در ایران از ابتدای این قرن تاکنون در مجموع رو به رشد و ترقی بوده است. ولی این رشد هیچ گاه به صورت یکنواخت و مستمر نبوده است، تولید و تجارت آن در این سال ها دچار نوسانات متعددی گردیده و بحران های زیادی را پشت سر گذارده است، بروز جنگ جهانی دوم به مقدار قابل توجهی در میزان تولید و صادرات فرش ایران تأثیر گذاشت که البته این رکود در صادرات فرش های ایران به ایالات متحدهی امریکا تأثیر چندانی نداشت، تنها بعد از خاتمه ی جنگ و فراغت مردم از مشکلات ناشی از آن و فراوانی مواد اولیه ی این کالا بود که مجددا صنعت و تجارت فرش با آهنگ پیشینش به رشد و ترقی خود ادامه داد.

نمودار تولید و صادرات فرش بر اساس نوسانات کلی قیمت ها در جهان و اوضاع سیاسی و اقتصادی مملکت همواره دستخوش تغییراتی بوده است. اگر در گذشته خشکسالی ها موجب رونق قالی بافی بودند.

 

قالی بافی ایران در دوران معاصر

 

کشاورزان بی نصیب از محصولات کشاورزی، در این سال ها از صنایع روستایی و از همه مهمتر قالی بافی امرار معاش می کردند. در عوض امروزه ترک عادت ده نشینی و جدایی کارگران بافنده از دارهای قالی سنتی خود و اشتغال به کارهای غیر مفید مانند دستفروشی و یا بیکاری مطلق به صورت چوب لای چرخ پیشرفت این صنعت عمل کرده و آشکارا آن را به عقب می راند که خوشبختانه افزایش جمعیت در این سال ها این عامل منفی را تا حدودی خنثی کرده است ولی با وجود تمام این تنگناها، قالی بافی همواره از اقبال عمومی برخوردار بوده و هنوز در صد قابل توجهی از عشایر، روستاییان و حتی شهر نشینان به طور تمام وقت و یا نیمه وقت به این پیشه ی با ارزش و مفید می پردازند.

مهمترین دستگاه ها و سازمان های دولتی که در زمینه ی فرش دست بافت فعالیت دارند عبارت اند از :

 

شرکت سهامی فرش ایران

از دهه ی هشتم قرن گذشته تا سال ۱۳۱۴ شمسی فعالیت های فرش دستبافت ایران تا حدود زیادی در دست تعدادی از شرکت های خارجی مانند شرکت انگلیسی سوئیس« زیگلر» در سلطان آباد سابق (اراک) و شرکت امریکایی قالی شرق و شرکت عثمانی ایتالیای (نیرکاستل) در تبریز و کرمان و بالاخره کمپانی شرق ( O.C.M ) در کرمان با شراکت بازرگانان یونانی انگلیس متمرکز شده بود که هر کدام از آنها برابر با سلیقه های مشتریان خارجی خود، در نقاط یاد شده و سایر مراکز بافندگی مستعد فعالیت هایی را در زمینه ی تولید و صادرات فرش دنبال می کردند که نتیجه کار آنان به این حرفه و هنر که در اواخر دوره ی قاجاریه آخرین مراحل نزولی خود را می گذرانید رونق و اعتباری شایان توجه داد و همچنین باعث شناسایی قالی ایران در بازارهای جهانی شد. کارگزاران این شرکت ها همان گونه که رعایت نظم و ترتیب و کار با نقشه را به قالی بافان تعلیم دادند متقابلا در جهت رعایت سلیقه های مشتریان خود نقشه ها و طرح هایی را که در بیشتر طرح های سنتی ایران نبودند نیز به قالیبافان تحمیل نمودند.

دیگر آنکه بافندگان آن زمان در جهت برآوردن نیازهای فوری و فراوان این شرکت ها به عادت ناپسند بی گره بافی روی آوردند که اثرات آن در پارهای مراکز بافندگی ایران مانند کرمان و بیرجند هنوز باقی مانده است.

در سال ۱۳۱۴ شمسی با خلع ید کمپانی شرق (O.C.M) اختیارات انجام فعالیت های تولیدی و تجاری فرش ایران به مؤسسه ی دولتی تازه تأسیس شده ای به نام شرکت سهامی فرش ایران واگذار شد .

به این ترتیب این شرکت از این سال به بعد په کار ترویج قالی بافی و تولید و تجارت آن پرداخت و به سبب تجارب و جامعیتی که در این رشته کسب کرده بود توانست به فراخور توانایی خود در جهت احیای هنر و صنعت فرش دست بافت ایران و حفظ ارزش های سنتی و ویژگی های بومی، بازسازی طرح ها و نقشه های اصیل و قدیمی فرش و تربیت و اشتغال هزاران قالیباف قدم های کم و پیش مؤثری بردارد.

برابر آماری که در دست داریم در سال ۱۳۸۰ شمسی این شرکت در سطح کشور دارای ۴۴ شعبه بوده و در ۶۵۰ روستا دامنه ی فعالیت آن گسترده بوده و بر روی ۹۸۵۰ دستگاه قالی بافی آن ۱۹۵۰۰ قالیباف به کار بافت فرش اشتغال داشته اند.

شرکت سهامی فرش ایران در این سال ۳۷۲۲۸ مترمربع فرش مرغوب تولید نمود و با دور ۱۱۵۰ متر مربع از این تولیدات به صورت مستقیم و ۲۹۲۰۰ متر مربع به صورت غیر مستقیم به بازارهای جهانی در مجموع ۳/۶۹۷/۹۷۸ دلار درآمد ارزی داشته است فرش ستاره کویر یزد ، فرش زمرد مشهد در بازار فروش قابل توجهی داشته اند.

سازمان های دیگری که در سال های اخیر در کار تولید و صادرات فرش فعالیت کرده اند عبارت اند از :

 

سازمان صنایع دستی ایران

این سازمان از ابتدای تأسیس خود (۱۳۴۳ شمسی) تاکنون در زمینه ی تولید، خرید، بازاریابی، فروش و صادرات کلیه صنایع دستی ایران از جمله فرش بافی و گلیم بافی فعالیت های گسترده ای را آغاز کرده و کم و بیش به موفقیت هایی نیز دست یافته است. با ذکر آخرین آمار قالی بافی ایران در سال ۱۳۸۰ این مبحث را به پایان می بریم .

تعداد دارهای قالی بافی ایران : ۱۸۹/۴۰۰ دستگاه

تعداد قالیبافان کشور :۱/۹۲۰/۰۰۰ نفر

تولید سالیانه ی فرش دست بافت: ۵/۴۰۰/۰۰۰ متر مربع

 

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست