قالی بافی و طرح های قالی در عصر صفویه (۱۱۳۵-۹۰۷ ه.ق)

دوره صفویه

در دوره صفویه هنرهای معماری، کاشی کاری، نقاشی، خطاطی، تذهیب و قالی بافی به حد کمال و درخشش خود رسیدند. در این دوره هنرمندان ایرانی به خلق آثاری آن جنان دل انگیز و زیبا پرداختند که هرگز همتایی برای آن پیدا نشد.

طرح های قالی از خلاقیت و نبوغ هنرمندان این عصر چنان بارور می شوند که پس از گذشت چند صد سال هنوز مورد تقلید بوده و با همه کوششی که برای گشودن راهی به فراسوی چارچوبهای هنری این دوران معمول گردیده جز در تعدادی معدود توفیق چندانی نصیب طراحان نقش قالی نگردیده، گویی تمام نگاره ها و نقوش ممکن از پیش به دست این هنرمندان چیره دست طرح و تکمیل شده است.

قالی بافان این دوره با استفاده از این طرح ها در حدود ۱۵۰۰ تخته قالی و قالیچه از خود باقی می گذارند که برخی از آنها به صورت شاهکارهای مسلم قالی بافی دنیا ثبت می شوند. در این دوره قالی بافی از حالت یک پیشه ی روستایی و چادر نشینی به مقام یک حرفه ی با اهمیت در کارگاههای شهری تغییر موضع داده و تجارت و صدور آن به کشورهای اروپایی شروع می شود.

در سفرنامه ی «تاورنیه» و «شاردن» و سایر کسانی که در آن موقع از ایران دیدن کرده اند به پیشرفت قالی بافی و مراکز متعدد بافت فرش در شهرهای اصفهان، کاشان، تبریز و کرمان اشارات فراوان شده است.

فرش های بافته شده در دوره صفوی را بر اساس طرح های آنها در گروههای زیر طبقه بندی می کنند :

ترنج دار، گلدانی شکارگاه، گلدار هراتی، درخت و بوته، باغی و لهستانی .

 

طرح ترنج دار

طرح ترنج دار از اولین طرح های است که بر روی فرش های این دوره منعکس گردیده است و ما برای آشنایی بیشتر چند تخته فرش معروف را که در این سبک بافته شده اند انتخاب کرده وآنها مورد مطالعه قرار می دهیم :

 

۱- قالی اردبیل (قالی شیخ صفی)

قالی اردبیل یکی از زیباترین فرش هایی است که در بیست سال اول دوره صفویه بافته شده است. تار و پود این فرش از ابریشم و پرز آن از پشم بوده و کار بافت آن در سال ۹۴۶ هجری قمری پایان گرفته است. نام بافنده ی آن (مقصود کاشانی) همراه با مطلع شعر زیر که یکی از اشعارحافظ است و درقسمت بالای فرش دیده می شود :

جز آستان توام در جهان پناهی نیست                سر مرا به جز این در حواله گاهی نیست

این قالی نفیس را شرکت «زیگلر» که از سال ۱۸۸۳ میلادی (۱۲۶۲ شمسی) در ایران در زمینه ی تولید و تجارت فرش فعالیت می نمود از ایران خارج کرده و به مبلغ ۲۰۰۰ تیره استرلینگ به موزه ی (ویکتوریا و آلبرت لندن) فروخته است .

این فرش که مدت سه سال و نیم کار بافت آن طول کشیده است در هر متر مربع آن ۵۱۷۰۰۰ گره از نوع سنه به کار رفته است .

طرح این قالی بسیار جالب است در وسط آن ترنج طلایی رنگی با ۱۶ کلاله ی جانبی در متن سرمه ای فرش مملو از گل های شاه عباسی و شاخه های اسلیمی قرار گرفته و نمای جالبی به این فرش معروف و تاریخی داده است.

نقش یک چهارم ترنج با کلاله های مربوطه در چهار گوشه ی زمینه ی فرش تکرار شده و لچک های چهارگانه قالی را به وجود آورده است. در داخل حاشیه ی بزرگ که با سه نوار حاشیه ای باریک محصور شده، نقش کتیبه ها و گلوله هائی به صورت یک در میان دیده می شود. در روایات چنین است که این قالی برای آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی جد خاندان صفویه بافته شده است .

اما در این مورد بین محققین اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد. عده ای از آنان انتساب این قالی را به مقبرهی مزبور به دلایل متعددی مردود می دانند. یکی از آنها به نام «رکسفورد استید» رساله ای در این مورد نوشته و ادعا می کند اصولا در این آرامگاه ابعاد مناسبی برای پهن کردن این قالی وجود نداشته است و همچنین بنا به گفتهی او در صورت اموال موقوفه ی این آرامگاه بر اساس تأیید متولی آن فرشی با این مشخصات وجود نداشته است.

محقق نامبرده به نقل از شخصی به نام «جاکسون» که در سال ۱۹۱۹ میلادی با کارکنان شرکت «زیگلر» در مورد سابقه ی تاریخی این قالی مذاکراتی داشته است، می نویسد: با وجود آنکه این فرش در تبریز خریداری شده است از مجموعه ی فرش های متعلق به آستان حضرت رضا علیه السلام بوده است.

در مورد محل بافت این فرش نیز در بین اهل فن اختلاف است، عدهای بافت آن را در تبریز می دانند، برخی در قزوین و سرانجام عده ای بیشتری آن را کار بافندگان کاشان، که در کار بافت فرش های ابریشمی و نفیس مهارت و سابقه ی زیادی داشته اند، دانسته و شاهد این مدعا را نیز اهلیت کاشی بافنده و نوع گره های فرش (گره های فارسی) می دانند.

به هر حال هیچ یک از مسائل گفته شده و شک و تردیدهای موجود دربارهی سابقه ی تاریخی این فرش محل تردیدی در زیبایی و نفاست این اثر پر نام و نشان باقی نمی گذارد. این فرش به هر محل که وابسته باشد و توسط هر بافنده و با هر نوع گرهای بافته شده باشد، در مجموع فرشی زیبا و شکیل و در خور هر گونه توجه و تحسین است نمونه ی مشابه دیگر با این قالی که بافت ظریف تری داشته و فقط شامل قسمت بزرگی از زمینه فرش است نیز در موزه ی «لس آنجلس» در کالیفرنیا نگهداری می شود .

 

۲- قالی موج دریا

قالی معروف موج دریا که در موزه ی «وین» نگهداری می شود از نظر طرح و نقش به کلی متمایز از سایر قالی های ایرانی است به گونه ای که که در قسمت های بالا و پایین ترنج بسیار بزرگ آن تصاویر کشتی و دریانوردی بافته شده است.

این فرش و سایر فرش های مشابه آن که تاکنون هشت تخته از آنها شناخته شده است بنابر سفارش بازرگانان پرتغالی، که در این دوره در بندرهای جنوب ایران به خصوص در بندر عباس در رفت و آمد بوده اند بافته شده و شاید به همین دلیل است که پاره ای از محققین فرش آنها را در گروه فرش های پرتغالی طبقه بندی کرده اند. تاریخ بافت این فرش در سال ۱۰۷۹ هجری شمسی بوده است.

 

۳- فرش چلسی

فرش چلسی که در نوع خود از فرش های زیبای جهان است از یکی از تجار خیابان کینگز در چلسی واقع در لندن خریداری شده و به این جهت به این نام معروف شده است. این فرش هم اکنون در مجموعه فرش های موزه ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شود.

تار و پود آن از ابریشم و پرز آن از پشم و به اندازه های ۳۱۶*۵۴۰ سانتی متر و گره های آن از نوع فارسی و تعداد آن ۸۳۸۷ گره در دسیمتر مربع است. این فرش دارای دو ترنج کامل با کلاله های جانبی و نیم ترنج متصل به حاشیه و لچک هایی به نقش یک چهارم ترنج است و در زمینه ی لاکی رنگ آن حیوانات شکار مانند آهو و گوزن و وحوشی مانند شیر و پلنگ و همچنین جانوران افسانه ای مانند اژدها در میان درختان و شاخسارهای گلدار دیده می شوند.

در حاشیه ی بزرگ فرش دوسری ختایی به هم پیوسته و یک شکل و معکوس با یکدیگر در دو رنگ قرمز لاکی و سرمه ای بافته شده اند که در مجموع نقش دلپذیری را به فرش می دهند.

 

فرش ترنج دار منظره ی حیوانات

مشخصات فرش منظره ی حیوانات موزه ی پولدی پیتزولی شهر میلان (ایتالیا) چنین است. فرشی است در زمینه قرمز رنگ بدون لچک که فقط ترنج میانی دارد. تار و پود این فرش از ابریشم و پرز آن از پشم است.

اندازه های آن ۶۹۲×۳۶۰ سانتی متر و گره های آن از نوع سنه و تعداد آن ۵۶۸۸۰۰ گره در متر مربع شمارش شده است. بر روی حاشیه ی آبی رنگی که زمینه ی فرش را مانند قابی احاطه کرده است اشعار زیر به چشم می خورد :

ای خوش آن فرش که در بزم مراد                                   سایه وش در قدم شاه افتاد

روی ننهاد به ره چون خورشید                                       کرد فرش قدمش موی سفید

این نه فرش است گل نسرین است                              پرده ی دیده ی حورالعین است

بوستانیست پر از لاله و گل                                         زان سبب کرده در او جا بلبل

نقش زنجیره ی او کرده عیان                                       جدول آب به هر گوشه روان

فرش باکیفیت ایرانی را میتوان در  فرش نگین مشهد ، فرش مشهد  ، فرش مشهد اردهال و… مشاهده نمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست